Dyma pam rwy’n sicr o manteision Masnach Deg

Pan ymwelais â rhanbarth Mbale yn nwyrain Wganda, nid oeddwn yn siŵr beth yr oeddwn yn mynd i weld . Roeddwn wedi clywed bod Masnach Deg yn darparu addysg, mynediad i wasanaethau iechyd, telerau masnachu gwell, prisiau isafswm, parch tuag at yr amgylchedd ac efallai yn bwysicaf oll, cysylltiad â phrynwyr a gobaith tuag at y dyfodol . Ond a yw’n wir? A allai rhywbeth mor hanfodol mewn byd cyfalafol , mewn gwirionedd cyflawni hyn i gyd ?

Wrth i fi wneud fy ffordd o’r brifddinas, Kampala, ar daith 5 awr ar un o’r ffyrdd gwaethaf yr wyf wedi bod arni erioed, fe es i drwy slymiau a safleoedd tirlenwi, a llu o bobl yn ceisio cerfio bywoliaeth i’w hunain, fe adewais i’r niwl brown a llwyd a bywyd prysur y ddinas, heibio milltiroedd ar filltiroedd o blanhigfeydd siwgr a te. Tirwedd newydd ar y llygaid; gwyrdd a hardd. Nodyn i atgoffa o’r ffaith bod miloedd o filltiroedd i ffwrdd, mae pobl tlawd yn gweithio’n galed er mwyn i ni gael y pethau yr ydym ei angen.

Wrth i mi gyrraedd tref Mbale, tref prysur a gweithgar a nodweddiadol o Affrica yn ei olwg, roeddwn yn awyddus i ymweld â Mwenyi Rd; cartref i’r ffatri Cydweithrediad Coffi Gumutindo yr wyf wedi clywed cymaint amdano cyn fy nhaith. Cafwyd ei ardystio gan Fairtrade International yn 2004, ac yn ymddengys ei fod wedi tyfu o nerth i nerth.

Mynediad i waith, gofal plant a cyflog teg

Yr oeddwn yn awyddus i gwrdd â’r gweithwyr, i ddarganfod dros fy hun sut oedd bywyd, mewn gwirionedd. Mae’r rhan fwyaf o’r gweithwyr yn fenywod. Mae rhai yn dod o slymiau Namatala, lle mae’r ffatri yn darparu gofal plant am ddim, cinio am ddim a lleiafswm cyflog fel cyfnewid am eu sgiliau aruthrol wrth ddewis dim ond y ffa coffi o ansawdd uchel gorau ar gyfer y farchnad fyd-eang. Fe ddywedodd un fenyw wrthyf ” does yna unman i weithio cystal ag yma. Mae gen i gyflog da , bwyd da ac rwy’n sicr bod fy mhlant yn ddiogel. Rwy’n hoffi bod gyda’r merched eraill hefyd” .

Effaith y Cydweithrediad

Fe adewais i’r dref, a teithio tuag at y dwyrain  i ardal Budduda; ardal sy’n dueddol o dirlithriadau.  Ardal sy’n fy atgoffa o  Gymru fach. Yn anffodus, mae miloedd o bobl wedi cael eu hanafu neu eu claddu yn fyw yn ystod y blynyddoedd diwethaf, o ganlyniad i newid yn yr hinsawdd sydd yn dod a glaw trymach anrhagweladwy, ac sy’n anodd i ymateb iddo’n ddigon cyflym . Yma, yr wyf yn ymweld â’r swyddfa goffi a cyfarfod â channoedd o ffermwyr, a ddywedodd un ohononyn wrthyf, petai am Fasnach Deg, ni fyddent yn gallu byw. Mae’r pris y maent yn eu gael am eu coffi yn uwch nag erioed o’r blaen , ac yn fwy nag y gallent fod wedi dychmygu . Nid oes angen iddynt bellach ddringo mynydd Mount Elgon, ar draws i Kenya , i werthu eu coffi ar y farchnad agored i gael yr hyn a allant am eu coffi . Maent yn rhan o fenter gydweithredol; cymdeithas gynradd ymysg naw eraill sy’n gwerthu i Gydweithrediad Coffi Gumutindo. Maent yn cael y pris gorau gan fod eu coffi yn organig ac maent yn elwa o’r isafswm pris sy’n cael eu gwarantu gan Fairtrade International. Mae’r premiwm o 5 % rydynt yn cael ar ei ben, yn cael ei wario ar brosiectau a benderfynir gan y aelodau bwrdd y gymdeithas cynradd, sy’n cael eu hethol yn ddemocrataidd ac mae’n rhaid i rai o’r gynrychiolwyr fod yn fenywod . Gefais fy synnu o weld mwy o fenywod na dynion ar rai o’r cymdeithasau.

 

Addysg a newid yn yr hinsawdd

Gofynnais i weld ble mae’r premiwm wedi cael ei wario. Roeddwn yn awyddus i weld â’m llygaid fy hun, yr effeithiau a’r gwahaniaeth yr adroddir bod Masnach Deg yn darparu . Cefais fy synnu gan yr effeithiolrwydd. Nid yn unig oedd y cymdeithasau yn penderfynu drostynt eu hunain, ond roedd ganddynt weledigaeth a gobaith a gymerodd fy anadl. Roedd ganddynt gynlluniau gweithredu  ar waliau’r ysgolion a’r swyddfeydd. Roedd y gymuned yn gweithio gyda’u gilydd, er mwyn sicrhau bod llwyddiant y ffermwyr coffi yn cael yr effaith mwya’ posib. Gwelais ystafelloedd dosbarth, paneli solar , cynlluniau rhannu buwch, storio dŵr a phlannu coed. Fe welais un o’r coed 1af yn cael eu plannu fel rhan o Maint Cymru , cynllun plannu miliwn o goed ledled y byd, ymateb partneriaeth i newid yn yr hinsawdd . Wnes i gyfarfod pobl a oedd wedi dioddef o malaria , ond diolch i’r premiwm cymunedol Masnach Deg, fe  gafwyd y meddyginiaeth . Roedd y plant a oedd wedi cael ei gadael yn amddifad oherwydd HIV / Aids yn mynd i’r ysgol, yn cael  gwisgoedd ysgol a’i bwydo. Hyn i gyd yn cael ei dalu allan o’r premiwm Masnach Deg.

 

Nid oes amheuaeth yn fy meddwl, pan welaf y logo MASNACH DEG  yma yn y DU, dwi’n yn gwybod ei fod yn gwneud yr hyn mae’n ei ddweud a nad oes unrhyw label arall neu broses ardystio a all warantu hyn i gyd . Gallwn fod a bell i fynd tuag at perffeithrwydd ; ac nid yw byth yn un maint yn addas i bawb , ond mae grymuso ffermwyr i gymryd cyfrifoldeb ar dyfodol eu hunain a datblygu eu cymuned eu hunain yn gynaliadwy, yn ganlyniad gwirioneddol wych .

Anghyfrifol ac anghywir ?

Rwyf yn gwybod, ac wedi gweld y manteision mae Masnach Deg yn gweithredu a’r gwelliannau dramatig a y maent yn ei cael ar fywydau pobl.  Felly, pan fyddaf yn gweld penawdau newyddion sydd yn edrych yn wallus, ac yn trio cael stori da allan o ddim,  a darllen adroddiad ymchwil sy’n ymddangos i nid yn unig yn rhoi gwybodaeth anghywir, ond hefyd yn defnyddio dulliau ymchwil anghytbwys sy’n amharchu yr hyn yr wyf yn gwybod i fod yn wir, rwyf yn drist ac yn flin . Yr wyf yn disgwyl gwell gan wasg  y DU i gyhoeddi erthyglau sydd yn dueddol o fod yn wyrgam a rhagfarnllyd a gasglwyd o adroddiadau bach yn ddiog a ffeithiau heb ei wirio’n llwyr. Rwyf yn disgwyl trafodaeth agored a chytbwys.  Mae’r  Sefydliad Masnach Deg wedi ymateb yma. Mae’n ymddangos bod yr adroddiad nid yn unig wedi peidio a chymharu tebyg wrth debyg, e.e dim ond un fferm masnach deg yn erbyn pedair fferm nad ydynt yn masnach deg , ond hefyd bod rhai o’r ffeithiau a ddefnyddiwyd i gyfiawnhau ei ganfyddiadau yn ymddangos yn anghywir .

Croesawn ymchwil. Mae’n bwysig; mae’n ein helpu i fod yn well. Mae’n ein galluogi i gydnabod llwyddiant, tynnu sylw at faterion ac ymchwilio iddynt ymhellach er mwyn gwneud gwelliannau angenrheidiol. Fodd bynnag, a yw’n gyfrifol i wario arian cyhoeddus ar ymchwil sy’n ymddangos naill gytbwys nac yn gywir ? Yr wyf yn poeni am y ffermwyr hynny sy’n wirioneddol yn elwa ar Fasnach Deg , a’r effaith y gall y math hwn o gyhoeddi ei gael arnynt . Yr wyf yn dymuno bod cyfalafiaeth yn derbyn yr un lefel o graffu y mae cyfiawnder masnach yn ymddangos i dderbyn.

Yn sicr, ni fyddaf yn caniatáu un papur ymchwil i danseilio fy marn fy hun o fodel o fasnach wirioneddol anhygoel sydd yn cyflawni tuag at datblygiad cynaliadwy rhyngwladol. Nid yw heb ei broblemau  wrth gwrs,  ac mae’r symudiad  yn dal yn ei harddegau, ond er gwaethaf hynny , mae’n darparu canlyniadau gwirioneddol wych a hanfodol . Yr wyf yn cytuno â Mike Gidney , Prif Weithredwr y Sefydliad Masnach Deg yn ei bod yn anghywir i ddweud nad yw Masnach Deg yn gwella bywyd y tlawd. Rwyf wedi gweld â’m llygaid fy hun . Ers 2005, rydym wedi cael mwy na 50 o ymweliadau ffermwr Masnach Deg i Gymru, mae pob un ohonynt wedi dweud eu stori a’r effaith gadarnhaol mae Masnach Deg wedi’i gael ar eu bywydau a’u cymunedau . A oeddent i gyd yn anghywir hefyd?

Rwy’n annog pobl i barhau i brynu , cefnogi a hyrwyddo Masnach Deg , gan fod y risg o beidio â gwneud hynny, yn rhy anodd i ddwyn .

 

Elen Jones , Cydlynydd Cenedlaethol , Masnach Deg Cymru

Darllen mwy ar